HSC Board Exam 2026 Marathi Question Paper With Answer Pdf

Class 12th Board Exam 2026 Marathi Question Paper With Answer Pdf

WhatsApp Group Join Now

Telegram Group Join Now

WhatsApp Channel Follow Join Now

DAY 03 SEAT NUMBER
2026 II 12 1100 J-109 (M)

MARATHI (02)
Time: 3 Hrs. (12 Pages) Max. Marks: 80

        कृतिपत्रिका

कृतिपत्रिकेसाठी सूचना :
(१) आकलन कृती व व्याकरण यांमधील आकृत्या किंवा चौकटी पेनाने अथवा पेन्सिलीने व्यवस्थित काढाव्यात.
(२) स्वच्छता, नीटनेटकेपणा व लेखननियमांनुसार लेखन यांकडे जाणीवपूर्वक लक्ष दधावे.

    विभाग १ गदय [२०]

कृती १. (अ) खालील उताऱ्याच्या आधारे सूचनेनुसार कृती करा : (८)
(१) कर्ज काढून वाहन खरेदी करण्यामागची कारणे – (२)
(य)
(र)

उत्तर –

(य) इतरांशी मानसिक स्पर्धा करण्यासाठी.
(र) आपल्या ऐश्वर्याचे प्रदर्शन घडवण्यासाठी.

(२) जीवन अर्थपूर्ण होण्यासाठी लेखकाने सांगितलेले तंत्र – (२)
(य)
(र)

उत्तर –

(य) कामापुरते आणि कामासाठीच वाहन वापरणे.
(र) वाहनाचा वेग आटोक्यात ठेवणे.

HSC Board Exam 2026 English Question Paper With Answer Pdf

कामापुरते आणि कामासाठी वाहन आणि आटोक्यात राहील एवढाच वेग, हे तंत्र अनुसरले तर जीवन अर्थपूर्ण होईल. आपले जीवन अधिक प्रमाणात आपल्या वाट्याला यावे, ते कृतार्थतेने जगता, अनुभवता यावे, त्यासाठी उसंत लाभावी म्हणून वाहनांचा वापर करायला हवा. प्रत्यक्षात घडते ते वेगळे. इतरांशी मानसिक स्पर्धा करण्यासाठी, आपल्या ऐश्वर्याचे प्रदर्शन घडवण्यासाठी, गरज नसताना कर्ज काढून वाहने खरेदी करणारी माणसे समाजात आढळतात, कोणतेही महत्त्वाचे काम नसताना पत्नीला मागच्या बाजूला बसवून आधुनिक दुचाकीने सहज फेरफटका मारून आले म्हणजे अनेकांना बरे वाटते; पण आहेच वाहन तर चार-सहा मैलांवरचे एखादे निसर्गरम्य स्थान किंवा मंदिर पाहाण्यासाठी ही माणसे का जात नाहीत? एखादा लक्ष्मी रोड, महात्मा गांधी मार्ग किंवा जंगली महाराज रस्ताच का पसंत केला जातो? देहू, आळंदी, सिंहगड, बनेश्वर, विठ्ठलवाडीकडचे रस्ते का दिसत नाहीत ?

वाई, सातारा, फलटण, कराड अशा गावी वाहनांची एवढी निकड आहे का? शेतमळ्यात जायचे असेल, तर तातडीचा भाग म्हणून कधी तरी वाहन लागेल. आपले राहणे गावाबाहेर होत असेल, तर वाहनाचा उपयोग होईल; पण सहज आणि सुखाने येणे-जाणे सोडून वेगाने येरझारा कशासाठी घालावयाच्या? आहेच गाडी तर मारूया चक्कर, अशी भावना बाळगून रस्त्यावर अडचणी निर्माण करणारे रसिक संख्येने वाढत चालले आहेत.

(३) स्वमत अभिव्यक्ती – (४)

‘जीवन अर्थपूर्ण करण्यासाठी वाहनाचा उपयोग होतो,’ हे विधान तुमच्या शब्दांत स्पष्ट करा.
किंवा
‘मनाचा ब्रेक उत्तम ब्रेक’ याबाबतची तुमची भूमिका सोदाहरण लिहा. –

(‘जीवन अर्थपूर्ण करण्यासाठी वाहनाचा उपयोग होतो’ यावर आधारित नमुना उत्तर)

उत्तरः वाहनाचा शोध माणसाचा वेळ आणि श्रम वाचवण्यासाठी लागला आहे. दैनंदिन जीवनात नोकरीच्या ठिकाणी वेळेवर पोहोचणे, आपत्कालीन परिस्थितीत वैद्यकीय मदत मिळवणे किंवा दूरच्या प्रवासासाठी वाहनाचा उपयोग अत्यंत महत्त्वाचा आहे. वाहनामुळे वाचलेला वेळ आपण स्वतःच्या छंदांसाठी, कुटुंबासाठी आणि नवनिर्मितीसाठी वापरू शकतो. जेव्हा आपण वाहनाचा वापर केवळ गरजेपुरता आणि मर्यादित वेगाने करतो, तेव्हा आपला प्रवास सुरक्षित आणि सुखकर होतो. उगाचच इतरांशी स्पर्धा करण्यासाठी किंवा दिखाव्यासाठी वाहनाचा वापर न करता, जर ते एक साधन म्हणून वापरले, तर नक्कीच आपले जीवन अधिक समृद्ध आणि अर्थपूर्ण होण्यास मदत होते.

(आ) खालील उताऱ्याच्या आधारे सूचनेनुसार कृती करा: (८)

(१) प्रभेप्रमाणे लेखकाचे झालेले स्वागत – (२)
(य)
(र)
उत्तर –
(य) पुष्पगुच्छ देऊन.
(र) नारळ देऊन.

(२) चित्रकार लेखकाला नारळाकडे बघून दिसलेले दृश्य- (२)
(य)
(र)
उत्तर –
(य) नारळाचा लहानसा आकार पाच-सात वर्षांच्या मुलीच्या डोक्यासारखा वाटला.
(र) नारळाची शेंडी मुलीच्या ‘पोनीटेल’ सारखी (वेणीसारखी) बांधलेली वाटली.

मी बऱ्याच कार्यक्रमांना जात असतो. तिथेही पा चित्रांचे स्रोत मला सापडतात. असले कार्यक्रम हे कच्चा माल पुरवणारे मार्ग आहेत माझे. प्रयत्न केला तर किती चांगले धागे हातात येतात याचं प्रत्यंतर देणारा एक प्रसंग एका अतिशय साध्याशा कार्यक्रमात घडला. प्रथेप्रमाणे त्या लोकांनी मला पुष्पगुच्छ आणि नारळ दिला. तो घेऊन मी टेबलात्वर ठेवला आणि शांतपणे खुचर्चीत बसली होतो. बोलणारा माझी कुठून कुठून जमवलेली माहिती उपस्थितांना सांगत होता. मला त्यात स्वारस्य नव्हतं. मी टेबलावरच्या नारळाकडे बघत होती. बघता बघता मला ती नारळाची शेंडी, नारळाचा तो लहानसा आकार पाचसात वर्षांच्या मुलीच्या डोक्यासारखा वाटायला लागला. नारव्यची शेंडी तिच्या पोनीटेलस्तरखो बांधलेली। हे स्मरणात घिरट्या घालायला लागलं कार्यक्रम संपला. घरी आलो. बाकी सगळी कामं नेहमीसारखी सुरू होती. रात्री दहानंतर मी समोर ड्रॉईंगपेपर घेऊन बसलो होतो. त्यावर चित्र चितारत गेलो ते अशा क्रमानं. देवळासमोर दगडावर आपटून नारळ फोडतात. नारळ फोडणारा तो पुरुषी हात मी चितारला. तो नारळ नसून ते चिमुरख्या मुलीचं डोक आहे हे सूचित व्हावं म्हणून त्या नारळाला बारीकसा कानातला डूल दाखवला. त्यानं तो नारळ दगडावर आपटण्यासाठी बर उगारलाय आणि त्याच बरोबर मी दुसरा एक हात दाखवलाय ज्या हातानं ती नारळ उगारलेला पुरुषी हात धरून ठेवलाप, स्त्रीभ्रूण हत्येब‌द्दलचं एक पोस्टर त्यातून तयार झालं.

(३) स्वमत अभिव्यक्ती- (४)

लेखकाने चित्रातून स्त्रीभ्रूण हत्ये विरोधी दिलेला संदेश तुमच्या शब्दांत लिहा.
किंवा
‘समाजातील अनिष्ट रूही’ याविषयी तुमचे विचार स्पष्ट करा.
उत्तर –
(‘लेखकाने चित्रातून स्त्रीभ्रूण हत्ये विरोधी दिलेला संदेश’ यावर आधारित नमुना उत्तर) उत्तरः प्रस्तुत उताऱ्यात लेखकाने अत्यंत संवेदनशीलपणे स्त्रीभ्रूण हत्येसारख्या ज्वलंत सामाजिक समस्येवर प्रकाश टाकला आहे. देवापुढे नारळ फोडण्याची आपली प्रथा आहे, पण लेखकाला त्या नारळात एका लहान मुलीचे डोके दिसते जेव्हा एक पुरुषी हात तो नारळ (म्हणजेच मुलीचे डोके) दगडावर आपटण्यासाठी उगारतो, तेव्हा तो क्रूर प्रसंग म्हणजे जन्मापूर्वीच मुलीला मारून टाकण्याची (स्त्रीभ्रूण हत्येची) प्रवृत्ती दर्शवतो. परंतु त्याचवेळी चित्रात दुसरा एक हात दाखवला आहे जो तो उगारलेला हात रोखून धरतो. यातून लेखकाने असा प्रबळ संदेश दिला आहे की, समाजाने आता या अनिष्ट आणि क्रूर प्रथेविरुद्ध आवाज उठवला पाहिजे, स्त्रीभ्रूण हत्या थांबवणे आणि मुलींना जगण्याचा हक्क देणे ही काळाची गरज आहे, हाच मानवतावादी विचार या चित्रातून व्यक्त होतो.

(इ) खालील उताऱ्याच्या आधारे सूचनेनुसार कृती करा: (४)
(१) जगाच्या दृष्टीने आजच्या युगाची ओळख : (२)
(य)
(२)

उत्तर –
य) अणुविज्ञानाचे युग. (र) कॉम्प्युटरचे युग.

छोटेसे का होईना पण स्वतःचे घर असावे असे स्वप्न प्रत्येकाचेच असते. पण स्वप्नपूर्तीचे भाग्य फार थोड्यांनान लाभते. एकेकाळी वडिलांनी घेऊन ठेवलेल्या ओसाड प्लॉटवर नाना खटपटी करून एक दुमदार बंगला बांधून मीही अशा भाग्यवंतांच्या पंक्तीत जाऊन बसलो.
अर्थात हे भाग्य असेतसे आले नव्हते. बंगल्यासाठी व तत्सम गोष्टींसाठी मी निरनिराळ्या ठिकाणांहून इतकी कर्जे काढली होती की, जगाच्या दृष्टीने अणुविज्ञानाचे वा कॉम्प्युटरचे तरू पाहणारे हे युग माझ्या दृष्टीने कर्जाचे व हप्त्यांचे वरले होते. असे असूनही, आणखी एक कर्ज काढून मी दणक्यात वास्तुशांत केली अन् बंगल्यात राहायला गेलो. आसपास थोडीफार पस्ती होऊ चावली असली तरी माह बंगला त्या

माळरानावर ओकाबोकाच वाटत होता. बंगल्याच्या आवारातच काय, पण बाहेर एकही झाड नव्हते ना झुडूम होते. सोयी गैरसोयीही बयाच होत्या, तरी सुद्धा…..इट वॉज माम स्वीट. स्वीट होम ।

अविनाश हळबे

(२) लेखक भाग्यवंतांच्या पंक्तीत जाऊन बसले (२)
कारण –
उत्तरः कारण लेखकाने एकेकाळी त्यांच्या वडिलांनी
घेऊन ठेवलेल्या ओसाड प्लॉटवर निरनिराळ्या ठिकाणांहून कर्जे काढून आणि नाना खटपटी करून स्वतःचा एक टुमदार बंगला बांधला होता व स्वतःच्या घराचे स्वप्न पूर्ण केले होते.

    विभाग २ पदय [१६]

कृती २. (अ) खालील कवितेच्या आधारे सूचनेनुसार कृती करा : (८)
(१) चौकटी पूर्ण करा – (२)
आषाढघनाच्या पदविन्यासखुणा
(य)
(र)

(२) कवितेत वर्णन केलेल्या फुलांची नांवे (२)
(य)
(र)

रे थांब जरा आषाढघना
बघु दे दिठि भरुन तुझी करुणा
कोमल पाचूंचीं हीं शेतें
प्रवाळमातीमधलीं औतें
इंद्रनीळ वेळूचीं बेटें
या तुझ्याच पदविन्यासखुणा
रोमांचित ही गंध केतकी
फुटे फुलीं ही सोनचंपकी
लाजुन या जाईच्या लेकी
तुज चोरुन बघती पुन्हापुन्हा
उघड गगन, कर घडिभर आसर
आणि खुलें कर वासरमणि – घर
वाहूं दे या तव किमयेवर
कोवळ्या नव्या हळदुव्या उन्हा
कणस भरूं दे जिवस दुधानें
देठ फुलांचा अरळ मधानें
कंठ खांचा मधु गानानें
आणीत शहारा तृणपर्णां
आश्लेषांच्या तुषारस्नानीं
भिउन पिसोळीं थव्याथव्यांनी
रत्नकळा उधळित माध्यान्हीं
न्हाणोत इंद्रवर्णात
वना काळोखाचीं पीत आंसवें
पलवींत उमलतां काजवे
करूं दे मज हितगूज त्यांसवें
निरखीत जळांतिल विधुवदना

(३) अभिव्यक्ती : (४)
आषाढातील पावसाचा तुम्ही घेतलेला अनुभव तुमच्या शब्दांत शब्दबद्ध करा.
उत्तर –

(आषाढातील पावसाचा तुम्ही घेतलेला अनुभव नमुना उत्तर) उत्तरः ग्रीष्माच्या कडक उन्हाळ्याने तापलेल्या धर्तीवर जेव्हा आषाढातील पहिला पाऊस पडतो, तेव्हा मिळणारा आनंद अवर्णनीय असतो. आकाशात काळ्याकुट्ट ढगांची गर्दी होते आणि अचानक रिमझिम तर कधी धो-धो पाऊस बरसू लागतो. त्यावेळी मातीचा येणारा सुगंध मनाला विलक्षण मोहिनी घालतो. आजूबाजूचा निसर्ग अगदी न्हाऊन निघतो आणि झाडांची पाने अधिक हिरवीगार दिसू लागतात. रस्त्यांवर साचलेल्या पाण्यात कागदाच्या होड्या सोडण्याचा मोह लहानग्यांप्रमाणे मलाही आवरता येत नाही. आषाढातील हा पाऊस केवळ निसर्गातच नव्हे, तर मानवी मनातही एक नवे चैतन्य, उत्साह आणि नवनिर्मितीची आशा जागृत करतो.

(आ) खालील ओळींचा अर्थ लिहा : (४)
कोण जाणे कोठुनी ह्या सावल्या आल्या पुढे;
मी असा की लागती ह्या सावल्यांच्याही झळा!
राहती माझ्यासवें हीं आसवें गीतांपरी;
हे कशाचें दुःख ज्याला लागला माझा लळा !

कृती २. (आ) काव्यपंक्तींचा अर्थ लिहाः (४ गुण) (कोण जाणे कोठुनी हया सावल्या…)

उत्तरः-
प्रस्तुत ओळींमध्ये कवी सुरेश भट यांनी आयुष्यात आलेल्या दुःखाचे अत्यंत हृदयस्पर्शी वर्णन केले आहे. कवी म्हणतात की, माझ्या आयुष्यात अचानक या दुःखाच्या काळ्या सावल्या कुठून आल्या आहेत ते मला समजत नाही. माझे मन इतके संवेदनशील झाले आहे की, केवळ दुःखाच्या सावल्यांनीही मला चटके (झळा) लागत आहेत. माझ्या डोळ्यांतून वाहणारी ही दुःखाची आसवे आता माझ्या गीतांसोबत, कवितांसोबत कायमची राहू लागली आहेत. कवीला स्वतःलाच प्रश्न पडतो की, हे कोणत्या प्रकारचे दुःख आहे, ज्याची मला आता सवय झाली आहे आणि ज्याचा मला लळा लागला आहे? दुःखाशी एकरूप झालेल्या मनाची ही व्यथा कवीने येथे मांडली आहे.

(इ) खालीलपैकी कोणतीही एक कृती सोडवा : (४)
काव्यसौंदर्य :
समुद्र कोंडून पडलाय गगनचुंबी इमारतींच्या गजांआड.
तो संत्रस्त वाटतो संध्याकाळीं: पिंजारलेली दाढी, झिंज्या.
हताशपणे पाहत असतो समोरच्या बत्तिसाव्या मजल्यावरील मुलाकडे, ज्याचं बालपण उंचच उंच पण अरुंद झालंय आणि त्याची त्याला कल्पनाच नाही.
या ओळींतून सूचित होणारे भावसौंदर्य उलगडून दाखवा.

उत्तर –
कृती २. (इ) काव्यसौंदर्य / रसग्रहण (कोणतीही एक कृती): (४ गुण) (काव्यसौंदर्यः समुद्र कोंडून पडलाय… नमुना
उत्तर) उत्तरः ‘समुद्र कोंडून पडलाय’ या कविवर्य वसंत आबाजी डहाके यांच्या कवितेतील या ओळी आहेत. वाढत्या शहरीकरणामुळे महानगरांमध्ये उत्तुंग गगनचुंची इमारतींचे जंगल उभे राहिले आहे. या सिमेंटच्या जंगलात निसर्गाचे प्रतीक असलेला ‘समुद्र’ (म्हणजेच मानवी संवेदना आणि मोकळेपणा) जणू गजांआड कैदेत पडला आहे. संध्याकाळच्या वेळी हा समुद्र अतिशय हताश, अस्वस्थ आणि संत्रस्त वाटतो. बत्तिसाव्या मजल्यावर राहणाऱ्या एका लहान मुलाकडे तो हताशपणे पाहतोय. त्या मुलाचे बालपण त्या अरुंद आणि बंदिस्त फ्लॅटमध्येच हरवून गेले आहे, खुजे झाले आहे. पण दुर्दैव असे की, त्या मुलाला आपण काय गमावतोय याची कल्पनाच नाही. शहरातील खुज्या होत चाललेल्या बालपणाची आणि निसर्गापासून तुटलेल्या माणसाची शोकांतिका कवीने या ओळींतून अत्यंत प्रभावीपणे आणि विदारकपणे मांडली आहे.

किंवा

रसग्रहण :
पावसाचे तरंग ओंजळीत भरणारी चैतन्यमयी बालिका
अंगणात दिवे लावावेत तसे सर्वच बहर लावणारी तू नवयौवना
स्वप्नांचे पंख लावून आभाळ झुल्यावर झुलणारी तू ध्येयगंधा
नि आज नखशिखांत तू…. तू आहेस फक्त स्थितप्रज्ञा राणी !
वरील काव्यपंक्तींचे रसग्रहण करा.

उत्तर –
दिलेल्या काव्यपंक्तींचे रसग्रहण खालील मुद्द्यांच्या आधारे करता येईल:

१. आशयसौंदर्य
या ओळींमधून स्त्रीच्या आयुष्यातील विविध टप्प्यांचे आणि तिच्या व्यक्तित्वाच्या विकासाचे अतिशय सुंदर चित्रण केले आहे. एका लहान मुलीच्या निरागसतेपासून ते एका प्रगल्भ, स्थिर बुद्धीच्या स्त्रीपर्यंतचा (स्थितप्रज्ञ) प्रवास यात मांडला आहे. काळानुसार स्त्रीच्या भूमिकेत आणि स्वभावात होणारे सकारात्मक बदल हा या कवितेचा मुख्य गाभा आहे.
२. काव्यसौंदर्य
कवयित्रीने स्त्रीच्या चार अवस्थांचे वर्णन अतिशय प्रभावी प्रतिमांच्या माध्यमातून केले आहे:
बालपण: ‘पावसाचे तरंग ओंजळीत भरणारी’ ही प्रतिमा तिचे अथांग कुतूहल आणि निरागसता दर्शवते. ती ‘चैतन्यमयी’ आहे, म्हणजेच ती उर्जेचा स्रोत आहे.
तारुण्य: ‘अंगणात दिवे लावावेत तसे सर्वच बहर लावणारी’ या ओळीतून तिचे तारुण्य आणि तिच्यामुळे कुटुंबात किंवा समाजात येणारा मांगल्याचा प्रकाश सूचित होतो. ‘नवयौवना’ म्हणून ती सर्वत्र आनंद पसरवते.
स्वप्नशीलता: ती केवळ घरात रमणारी नाही, तर ‘ध्येयगंधा’ आहे. आभाळाला गवसणी घालण्याची जिद्द आणि स्वप्नांच्या पंखांनी उंच उडण्याची तिची महत्त्वाकांक्षा येथे अधोरेखित होते.
प्रगल्भता: शेवटी, अनुभवांच्या शिदोरीवर ती ‘स्थितप्रज्ञ’ झाली आहे. जीवनातील चढ-उतारांनी न डगमगता, स्वतःच्या अस्तित्वावर ताबा मिळवलेली ती आता एक स्वाभिमानी ‘राणी’ आहे.

३. भाषिक वैशिष्ट्ये
शब्दकळा: ‘चैतन्यमयी’, ‘नवयौवना’, ‘ध्येयगंधा’ आणि ‘स्थितप्रज्ञा’ या संस्कृतप्रचुर शब्दांच्या वापरामुळे कवितेला एक प्रकारचे गांभीर्य आणि वजन प्राप्त झाले आहे.
प्रतिमासृष्टी: पावसाचे तरंग, अंगणातले दिवे, स्वप्नांचे पंख आणि आभाळाचा झुला यांसारख्या दृश्य प्रतिमांमुळे कविता वाचताना डोळ्यासमोर एक चित्र उभे राहते.
लय आणि ओघ: मुक्तछंदातील ही रचना असली तरी त्यामध्ये एक अंतर्गत ओघ आहे. ‘नखशिखांत’ या शब्दाचा वापर करून तिचे पूर्णत्व सिद्ध केले आहे.
विरुद्धार्थातून पूर्णत्व: सुरुवातीला असलेली ‘चंचलता’ (पावसाचे तरंग भरणारी) आणि शेवटी आलेली ‘स्थिरता’ (स्थितप्रज्ञ) यातील विरोधाभास स्त्रीच्या व्यक्तिमत्त्वाचा विकास दर्शवतो.

निष्कर्ष: या काव्यपंक्ती स्त्रीच्या केवळ बाह्य रूपाचे वर्णन करत नाहीत, तर तिच्या आंतरिक शक्तीचा आणि वैचारिक प्रगल्भतेचा गौरव करतात.

 विभाग ३ - साहित्यप्रकार : कथा [१०]

कृती ३. खालील उताऱ्याच्या आधारे सूचनेनुसार कृती करा : (४)
(अ) (१) एका वाक्यात उत्तरे लिहा :
(य) प्रारंभी केल्या जाणाऱ्या कथालेखनामागील हेतू लिहा. (१)
(य) प्रारंभी केल्या जाणाऱ्या कथालेखनामागील हेतूः प्रारंभी एखाद्या गोष्टीविषयी समाजाला शिकवण देण्यासाठी किंवा बोध देण्यासाठी कथालेखन
केले गेले.

(र) कथेच्या शीर्षकाची वैशिष्ट्ये लिहा. (१)
उत्तर –
(र) कथेच्या शीर्षकाची वैशिष्ट्येः कथेचे शीर्षक हे सुयोग्य, उत्तम आणि कथेच्या आशयाला समर्पक असावे लागते.

प्रारंभी एखादी शिकवण देण्यासाठी, बोध देण्यासाठी कथालेखन केले गेले. नंतर-नंतर मनोरंजन करण्यासाठी किंवा एखादा विचार, भावना, चित्ताकर्षक घटना वाचकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी कथा लिहिल्या जाऊ लागल्या.कथेत घटना असतात, कथानक असते, तिच्यात पात्रे असतात. स्थळ, काळ, वेळ यांचाही उल्लेख कथेत असतो. कथेच्या विषयानुसार तिच्यात विशिष्ट वातावरणही असते आणि समर्पक अशी निवेदनशैलीही असते. कथेतील पात्रांच्या परस्परसंबंधातून निर्माण झालेले ताणतणाव, संघर्ष, गुंतागुंतही कथेत असते आणि या सर्वांचा एक उत्कर्षबिंदूही (क्लायमॅक्स) असतो कथेत! अर्थात या सर्व घटकांनी युक्त अशा कथेला समर्पक शेवटही असतो तसेच एक सुयोग्य आणि उत्तम शीर्षकही असते.
थोडक्यात सांगायचे तर कथा म्हणजे…. ‘एका विशिष्ट स्थलकाली पात्रांच्या परस्परसंबंधातून घडलेल्या घटनांचे एखाद्या विशिष्ट हेतूने केलेले उत्कंठावर्धक चित्रण म्हणजे कथा.’
अर्थात प्रत्येक कथेत हे सर्वच घटक असतीलच आणि त्यांचे प्रमाणही सारखे असेल असे म्हणता येणार नाही. एखादया कथेत पात्रांना प्राधान्य असेल तर एखादया कथेत प्रसंगांना. कधी लेखकाचा दृष्टिकोन अधिक महत्त्वाचा असू शकतो तर एखादी कथा वातावरणनिर्मितीचा हेतू लक्षात घेऊन लिहिली जाऊ शकते. तीच गोष्ट विचारांची आणि भावनांचीही असू शकते.

(२) ‘कथा’ व्याख्या लिहा. (२)
उत्तर –
एका विशिष्ट स्थलकाली पात्रांच्या परस्परसंबंधातून घडलेल्या घटनांचे एखाद्या विशिष्ट हेतूने केलेले उत्कंठावर्धक चित्रण म्हणजे ‘कथा’ होय.

(आ) खालीलपैकी कोणत्याही दोन कृती सोडवा : (६)

(य) अनुचे स्वभावचित्र थोडक्यात रेखाटा.
उत्तर –
(य) अनुचे स्वभावचित्रः ‘शोध’ या कथेतील ‘अनु’ ही एक अत्यंत स्वतंत्र विचारांची, कुशाग्र बुद्धिमत्तेची आणि संवेदनशील मुलगी आहे. ती स्वतःच्या पायावर उभी राहण्यासाठी घरातून बाहेर पडते आणि नर्सचा (परिचारिकेचा) व्यवसाय स्वीकारते. ती अतिशय निरीक्षणी आणि भावुक आहे. एक रुपयाच्या नोटेवर ती जीवापाड प्रेम करते कारण त्यात तिला एका अनोळखी मुलीच्या (भिकाऱ्याच्या) भावविश्वाचा शोध लागलेला असतो. रुग्णांची केवळ शारीरिक नव्हे, तर मानसिक दृष्ट्याही सेवा करण्याची तिची वृत्ती तिच्यातील प्रगल्भता आणि माणुसकी दर्शवते.

(र) बापू गुरुजींनी गावासाठी केलेल्या कार्याची थोडक्यात माहिती लिहा.
उत्तर –

(ल) डॉक्टर आणि नर्स यांच्यामधील अनुने सांगितलेला फरक तुमच्या शब्दांत स्पष्ट करा.
उत्तर –

(व) ‘गढी’ या शीर्षकाची समर्पकता पटवून दया.
उत्तर –

(व) ‘गढी’ या शीर्षकाची समर्पकताः ‘गढी’ या कथेत ‘गढी’ हे केवळ एक मातीचे बांधकाम नसून ते गावातील जुन्या परंपरा, वतनदारी, आणि गावच्या प्रतिष्ठेचे जिवंत प्रतीक आहे. काळाच्या ओघात गावातील राजकारण बदलते, नवी पिढी जुने विचार झुगारून देते. जसजशी गावातील जुनी मूल्ये आणि बापू गुरुजींसारख्या निस्वार्थ माणसांची किंमत कमी होऊ लागते, तसतशी ती जुनी गढीही ढासळू लागते. गढीचे ढासळणे हे गावच्या ढासळत्या सामाजिक आणि नैतिक मूल्यांचे प्रतीक आहे. कथेचा संपूर्ण आशय या गढीभोवती फिरत असल्याने ‘गढी’ हे शीर्षक अत्यंत समर्पक आणि अर्थपूर्ण ठरते.

        विभाग ४ - उपयोजित मराठी (१४ गुण)

कृती ४. (अ) खालीलपैकी कोणत्याही दोन कृती सोडवा : (४)
(१) मुलाखतीची सुरुवात स्पष्ट करा.
उत्तर –
(१) मुलाखतीची सुरुवातः मुलाखतीची सुरुवात अत्यंत आकर्षक, श्रोत्यांचे लक्ष वेधून घेणारी आणि थेट असावी. सुरुवातीलाच मुलाखतकाराने मुलाखतदात्याचा थोडक्यात पण प्रभावी परिचय करून द्यावा. वातावरणात सहजता निर्माण करण्यासाठी एखादा हलकाफुलका प्रश्न किंवा त्यांच्या आयुष्यातील रंजक प्रसंग सांगून मुलाखतीची सुरुवात करावी, जेणेकरून मुलाखत देणाऱ्याला बोलके करता येईल.

(२) माहितीपत्रकाची गरज लिहा.
उत्तर –
(२) माहितीपत्रकाची रचना (दिलेल्या मुद्यांच्या आधारे):
माहितीला प्राधान्यः माहितीपत्रकात मुख्य उद्देश ग्राहकाला माहिती देणे हा असतो. त्यामुळे उत्पादनाचे नाव, वैशिष्ट्ये, किंमत, पत्ता, संपर्क क्रमांक या सर्व गोष्टी अचूक असाव्यात.
. उपयुक्तताः माहितीपत्रक ग्राहकाला उपयुक्त वाटले पाहिजे. ते वाचून त्याला निर्णय घेणे सोपे जावे. ते जपून ठेवावेसे वाटेल इतकी महत्त्वाची माहिती त्यात असावी.
. वेगळेपणः बाजारात अनेक उत्पादने असतात. आपल्या उत्पादनाचे किंवा संस्थेचे वेगळेपण, वैशिष्ट्य किंवा ग्राहकाला होणारा विशेष फायदा माहितीपत्रकात ठळकपणे मांडलेला असावा.
आकर्षक मांडणी व भाषाशैलीः माहितीपत्रकाची रचना दृष्टिक्षेपात लक्ष वेधून घेणारी असावी. योग्य रंगांचा, चित्रांचा आणि सुबक अक्षरांचा वापर असावा. भाषाशैली अत्यंत सोपी, पाल्हाळ न लावणारी, वेधक आणि ग्राहकाच्या मनाला भिडणारी असावी.

(२) माहितीपत्रकाची गरजः आजच्या स्पर्धेच्या युगात ग्राहकांना आपल्या उत्पादनाची, संस्थेची किंवा सेवेची सविस्तर, अचूक आणि आकर्षक माहिती देण्यासाठी माहितीपत्रकाची नितांत गरज असते. माहितीपत्रक हे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील संवादाचा पूल असते. कमी वेळेत आणि कमी खर्चात जनसामान्यांपर्यंत पोहोचण्यासाठी आणि त्यांच्या मनात विश्वास निर्माण करण्यासाठी माहितीपत्रक हा एक अत्यंत प्रभावी मार्ग आहे.

(३) अहवाल लेखनाचे महत्त्व थोडक्यात लिहा.
उत्तर –

(४) वृत्तलेख म्हणजे काय ते थोडक्यात स्पष्ट करा.
उत्तर –
(३) अहवाल लेखनाची वैशिष्ट्ये (दिलेल्या मुद्यांच्या आधारे):

वस्तुनिष्ठताः अहवालात ज्या घटना किंवा प्रसंग घडले आहेत, त्यांचे जसेच्या तसे आणि सत्य वर्णन असावे. त्यात काल्पनिक गोष्टींना थारा नसतो.
शब्दमर्यादाः अहवाल पाल्हाळिक नसावा. कार्यक्रमाच्या स्वरूपानुसार योग्य शब्दमर्यादितच तो लिहिलेला असावा. आवश्यक तेवढीच आणि नेमकी माहिती असावी.
विश्वसनीयताः अहवालात नमूद केलेली आकडेवारी, नावे आणि तारखा अचूक असाव्यात जेणेकरून अहवाल वाचणाऱ्याच्या मनात विश्वास निर्माण होईल.
सोपेपणाः अहवालाची भाषा साधी, सरळ आणि सर्वांना समजेल अशी सोपी असावी. त्यात क्लिष्ट शब्दांचा वापर टाळावा.
निःपक्षपातीपणाः अहवाल लेखकाने स्वतःची मते न लादता, कोणत्याही एका बाजूने न झुकता अत्यंत त्रयस्थपणे आणि निःपक्षपातीपणे अहवालाचे लेखन केले पाहिजे.

(आ) खालीलपैकी कोणत्याही दोन कृती सोडवा : (१०)

(१) खालील मुद्द्यांच्या आधारे ‘मुलाखतीचे स्वरूप’ विशद करा.
मुलाखत म्हणजे. …………. मुलाखतीचे विविधांगी स्वरूप………….. मुलाखतीचे विविध प्रकार …………. साधारण ते असाधारण व्यक्ती …………. आगळे वेगळे सांगण्यासारखे कर्तृत्व.

(२) खालील मुद्द्यांच्या आधारे माहितीपत्रकाची रचना लिहा :
माहितीला प्राधान्य आकर्षक मांडणी …………. उपयुक्तता …………. भाषाशैली. …………. वेगळेपण…………..

(३) खालील मुद्द्यांच्या आधारे अहवाल लेखनाची वैशिष्ट्ये विशद करा :
वस्तुनिष्ठता…………. शब्दमर्यादा …………. विश्वसनीयता …………. निःपक्षपातीपणा………….. सोपेपणा ………….

(४) खालील मुद्द्यांच्या आधारे वृत्तलेखाच्या विषयांचे स्रोत लिहा :
वृत्त किंवा बातमी …………. व्यक्तिगत अनुभव…………. भेटीगाठी …………. मुलाखती…………. निरीक्षणे.

    विभाग ५ व्याकरण व लेखन [२०]

व्याकरण घटक व वाक्प्रचार
कृती ५. (अ) सूचनेनुसार कृती करा : (१०)

(१) (य) योग्य पर्याय निवडा : (१)
ही इमारत खूपच उंच आहे.
वरील विधानाचे उद्‌गारार्थी वाक्य ओळखून लिहा :
(१) ही इमारत काही कमी उंच नाही.
(२) ही इमारत किती उंच आहे.
(३) किती लहान आहे ही इमारत.
(४) बापरे! केवढी उंच आहे ही इमारत !
उत्तर – (४) बापरे! केवढी उंच आहे ही इमारत !

(र) सूचनेप्रमाणे सोडवा :
तुम्ही सगळ्यांशी चांगले बोला. (नकारार्थी वाक्य करा.) (१)
उत्तर –
तुम्ही कोणाशीही वाईट बोलू नका. (किंवा तुम्ही कुणाशीही वाईट वागू नका.)

(२) योग्य पर्याय निवडा : (१)
(य) ‘गोपाल’ या सामासिक शब्दातील समास ओळखून लिहा.
(१) अव्ययीभाव समास
(२) द्वंद्व समास
(३) बहुव्रीही समास
(४) तत्पुरुष समास
उत्तर –
(३) बहुव्रीही समास (गाईंचे पालन करतो जो तो श्रीकृष्ण)

(र) ‘यथाशक्ती’ या सामासिक शब्दातील समासाचे नाव लिहा. (१)
उत्तर –
अव्ययीभाव समास.

(३) (य) योग्य पर्याय निवडा: (१)
दलालांनी मार्गदर्शन संपवून चहा मागविला.
या वाक्यातील प्रयोग ओळखा :
(१) कर्तरी प्रयोग
(२) कर्मणी प्रयोग
(३) भावे प्रयोग
(४) यापैकी नाही

उत्तर –
कर्मणी प्रयोग. (कर्ता तृतीयांत ‘दलालांनी, कर्म प्रथमान्त ‘चहा’)

(र) कर्तरी प्रयोगाचे वाक्य ओळखून लिहा : (१)
(१) सुजाण नागरिक परिसर स्वच्छ ठेवतात.
(२) शेतकऱ्यांनी फुलांची रोपे लावली.
(३) आज लवकर सांजावले.
(४) त्याने कपाटात पुस्तक ठेवले.
उत्तर –
(१) सुजाण नागरिक परिसर स्वच्छ ठेवतात.

(४) (य) योग्य पर्याय निवडा : (१)

तदितर खग भेणे वेगळाले पळाले।
उपवन जल केली जे कराया मिळाले ॥
स्वजन, गवसला जो, त्याजपाशी नसे तो।
कठिण समय येता कोण कामास येतो?
वरील काव्यपंक्तीतील अलंकार ओळखून लिहा :
(१) अतिशयोक्ती
(२) अनन्वय
(३) अपन्हुती
(४) अर्थान्तरन्यास
उत्तर –
(४) अर्थान्तरन्यास

(र) ‘आहे ताजमहाल एक जगती तो तोच त्याच्यापरी’ या वाक्यातील उपमान ओळखा. (१)
उत्तर –
ताजमहाल. (येथे उपमेय आणि उपमान दोन्ही ताजमहालच आहेत अनन्वय अलंकार)

(५) (य) ‘साखरझोपेत असणे’ या वाक्प्रचाराचा अर्थ खालील (१) पर्यायांतून ओळखून लिहा :
(१) पहाटेच्या गाढ निद्रेत असणे.
(२) दिवसा उजेडी झोपणे.
(३) साखर खाऊन झोपणे.
(४) दिवा स्वप्न पाहणे.
उत्तर –
(१) पहाटेच्या गाढ निद्रेत असणे.

(र) ‘साखरझोपेत असणे’ या वाकप्रचाराचा वाक्यात (१) उपयोग करा.
उत्तर –
पहाटेच्या सुमारास जेव्हा गावात चोरी झाली, तेव्हा घरातील सर्व मंडळी साखरझोपेत होती.

(आ) खालीलपैकी कोणत्याही एका विषयावर सुमारे २०० ते २५० शब्दांत निबंध लिहा : (१०)
(१) रानफुलांचे सौंदर्य
(२) माझा आवडता साहित्यिक
(३) ग्रंथालयाचे मनोगत
(४) समुद्र आटला तर…….
(५) स्त्री-पुरुष समानता: काळाची गरज
उत्तर –
नमुना निबंधः स्त्री-पुरुष समानता: काळाची गरज

“यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः” ही आपल्या भारतीय संस्कृतीची मूळ शिकवण असली, तरी प्रत्यक्षात मात्र अनेक शतके स्त्रियांना दुय्यम वागणूकच मिळत आली आहे. आज आपण २१ व्या शतकात विज्ञानाच्या आणि तंत्रज्ञानाच्या युगात वावरत आहोत. या आधुनिक युगात प्रगतीची शिखरे गाठायची असतील, तर ‘स्त्री-पुरुष समानता’ ही आता केवळ एक संकल्पना न राहता ती ‘काळाची गरज’ बनली आहे.
समानता म्हणजे केवळ कायद्याने दिलेले हक्क नव्हेत, तर समाजाने मानसिक पातळीवर स्त्रीला दिलेला दर्जा. आज स्त्रियांनी चूल आणि मूल या चौकटीबाहेर पडून अंतराळ, क्रीडा, संरक्षण, वैद्यकीय आणि राजकारण अशा प्रत्येक क्षेत्रात आपल्या कर्तृत्वाचा ठसा उमटवला आहे. कल्पना चावला, पी. व्ही. सिंधू, किरण बेदी यांसारख्या अनेक महिलांनी हे सिद्ध केले आहे की बुद्धिमत्ता आणि कर्तृत्व हे कोणत्याही लिंगावर अवलंबून नसते. असे असतानाही समाजात आजही हुंडाबळी, स्त्रीभ्रूण हत्या, समान कामासाठी असमान वेतन आणि कौटुंबिक हिंसाचार यांसारख्या अमानवीय गोष्टी घडताना दिसतात, ही अत्यंत शरमेची बाब आहे.
स्त्री-पुरुष समानतेची सुरुवात घरापासूनच व्हायला हवी. मुला-मुलींच्या संगोपनात, शिक्षणात आणि त्यांना संधी देण्यात कोणताही भेदभाव करता कामा नये. मुलीला जेवढे स्वातंत्र्य मिळते, तेवढीच जबाबदारीची जाणीव मुलांमध्ये रुजवणे आवश्यक आहे. पुरुषांनी स्त्रियांच्या यशाचा आणि त्यांच्या मतांचा आदर करायला शिकले पाहिजे. जेव्हा समाज स्त्री आणि पुरुष या दोघांना एका रथाची दोन समान चाके मानेल, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने देशाचा विकास होईल.
थोडक्यात सांगायचे तर, स्त्री-पुरुष समानता ही कोणा एकावर केलेली मेहरबानी नाही, तर तो मानवी विकासाचा आणि